This blog in Khasi was first published in English as: Bankerlang Kharmylliem, ‘The Two Waters: What Water Means in Shillong’ available on this link.

Lah katto katne snem nga lah wad bniah ia ka rukom synshar ha kaba iadei bad ka um (water governance), khamtam ha ka nongbah Shillong, bad nga la poi ha ka jingsngewthuh ba ka jingmut kaba iadei bad ka um lane ka jingmut halor ka um (meaning of water) ka long kaba donkam bad kaba ngi dei ban pyrkhat bad sngewthuh kham bha.

Kane ka jingmut kaba iadei bad ka um ka paw ha ka jingim ba man ka sngi haba ngi kum ki briew ngi pyndonkam ia ka. Halor kane, nga kwah ban pynbynta ia ka um ha ki ar bynta – “ka um jong ngi” bad “kawei pat ka jait um”.

Ka dur haneng ka pyni ia ka jing kynrum kynram ne jing i kulmar ki tyndong (pipes) um kaba la nang kynrei ha Shillong ha ki jaka ba bun briew. Ka long kaba eh, lane kaba ym lah ban pynshai, ban tip kano ka tyndong ka leit shano, wat ki engineer lane ki nongshna um (plumber) ruh ki shitom ban tip.Ka um hi ka la kylla tang kum kawei na ki jingshakri ne jingdonkam ha sor, kum ka bording lane ki lynti syngkien, bad ka la duh noh ia la ka jong ka jingmut kaba iadei bad ki Khasi khara.Ka um kaba tuid lyngba kine ki tyndong ka la kylla dur. Mynshuwa ka umpohliew kaba khuid ka tuid, hynrei mynta ha kiba bun bynta jong ka sor, ka la don ka jingkhleh lang bad ka um PHED kaba bun ki shim ba ka long kaba 'bym khuid'.

Ka Jingkylla ha ka Jingmut jong ka Um

Kane ka jingkylla ka pynkynmaw ia ka rukom pyrkhat u Ivan Illich shaphang ki "um ka jingklet" (waters of forgetfulness) ha kaba ki briew ki duh noh ia ka jingiadei kaba don bad ka histori bad ka jingmutdur kaba ki la don mynshuwa bad ka um. Katba la khmih ia ka tang kum kawei ka kynja tiar (material substance), ngi iohi ia ka jingiakhlad kaba sngewsih na ka mariang. Ki jingtei kiba mynta (modern infrastructure) ki buhrieh ia ka rukom treikam ka mariang (natural cycle); ngim iohi shuh ia ki wah bad ki pohliew kiba pynim ia ngi.

Ban sngewthuh ia kane ka jingkylla, ngi dei ban sngewthuh kumno ka um ka poi sha sor. Ia ka um umpohliew kaba khuid la pynbiang lyngba ki ar tylli ki rukom (systems): ka Shillong Municipal Board (SMB) bad ki Dorbar Shnong (village councils) kiba pher. Baroh ar tylli kine ki shim na kajuh ka rynsan jong ki umpohliew kiba don ha ki lum kiba sawdong.

Hynrei, namar ka jingroi stet ka sor bad ka jingbun ki briew, ka system ka SMB hi marwei kam lah shuh ban pynbiang ia ka jingdawa kaba nang khraw. Hangne ka long ba ka PHED ka rung hapoh da kaba pynbiang um na ki tyllong um kiba kham heh, kiba khah-khah la pynkhuid (treated). Kane ka jingwan shim bynta, wat la ka pynbiang ia ka jingbun (quantity), ka kylla bak-ly-bak ia ka jingsngew bad ka jingmut jong kaei kaba tuid lyngba ki tyndong.

Kane kawei pat ka dur jong ka wah duid khlaw kaba jai-jai kaba don hapdeng ka sor ka pyni ia kawei pat ka lynti - ka um kaba dang pynneh ia la ka khana pateng bad ka jingkhuid. Katba kito ki tyndong um kiba kynrum-kynram ki pyni ia ka juk mynta kaba jwat, kane ka wah duid ka pyni ia kaei kaba bun ki shnong ki dei ban pyrshang ban pynneh pynsah.

Ka Um jong Ngi

Ha ki thain nongkyndong jong ka Ri Khasi bad ha kito ki jaka ha Shillong kiba dang iada ia la ki umpohliew, ka um ka dang don ia ka jingmut kaba jylliew. Hangne, ka um ka dei palat ia ka kynja tiar - ka pyniasoh ia ki briew bad ka mariang bad ka riti dustur. Ki nongshong shnong ki tip thik na kano ka pohliew ba ka um ka wan, kaba pyni ia ka jingiadei kaba im bad ka rukom treikam ka mariang. Kane ka pynlong ia ka ktien ba ngi dei trai. Ka jingkhuid, ka jingpyngngad, bad ka jingbang kane ka um ka pynlong ia ka kaba ki briew ki jied lane mon ban shet jingshet lane ban shet sha.

Ka Jingiada ia "Ka Um Jong Ngi"

Wat la ka don ka jingkhleh lang kaba kylleng, don ki jaka kiba dang ioh ia ka umpohliew kaba khuid lyngba ki scheme rit khamtam kito kiba la pyniaid da ki Dorbar Shnong. Kine ki shnong ki don ka bok ban don ia ka um kaba biah-khuid kaba khlem pat shah khleh. Ia kane ka jingkhuid dei ban iada da kaba khang lad ia ka jingkhleh bad ki um kiba wanlyngba ka PHED.

Ka Um ka bym dei ka jong Ngi

Ka um kaba la khleh ka pyni ia kaei re kaba pher. Ka la kylla long kaei kaei kaba ym don jingiadei shuh bad ka tynrai lane bad ki briew kiba pyndonkam ia ka. Ka jingmad dawai (chemical) lane ka jing thaba umphniang ba per halor ka pyni ba ka la dei ka um kaba la shna (processed), kaba la iakhlad na ka mariang. Ka la kylla long tang ka "H₂O" kaba ngi donkam hynrei kaba la duh noh ia ka jinglong bad jingmut tynrai.

Ka Jingeh bad ka Jingpynkut

Ka jingeh kaba hakhmat eh ka long ban pyniahap ia ka jingroi ka sor bad ka jingiada ia ka riti dustur. Katba ka Shillong ka nang iar, ka don ka jing bym sngew biang ban pyn duh noh ia ka um ba ioh na ki umpohliew, kat ka um ka bym pat khleh bad ka um kum jong ka PHED. Ka jingthmu ban pynneh ia ki um kiba sngur bad ban ym sam ne pyn saphriang ia ka um khleh ka dei namar ban iada ia ka jingiadei bad ka mariang bad ka jingsngew trai.

Nga la sngewthuh ba ka jingpyniaid ia ka um ka dei ban long palat ia ka jingpynbiang "H₂O". Ka jingmut jong ka um ka donkam katjuh bad ka jingbun jong ka. Ban iada ia ka umpohliew kaba dang sah ka mut ban iada ia ka jingmut kaba jylliew bad ban ym pynlong ia ka um tang kum kawei ka tiar ha ka sor.

Dr Bankerlang Kharmylliem

Research Consultant, WATCON

Bankerlang@watcon.org