This blog in Khasi was first published in English as: Bhogtoram Mawroh, ‘Is Myntdu Doomed to Become the Next Wah Umkhrah?’ available on thislink

Ka jingleit sha Jowai, teng teng ka pynkynmaw ia kito ki por kiba la leitnoh mynba ki tyllong um bad ki wah kiba tuid lyngba ka Sor Shillong ki dang im, ki dang khuid bad shngiam. Nga heh nga san ha ka shnong kaba don ha syndah jong ka shnat wah kaba tuid bad pynlong ia ka Wah Umkhrah.Nga kynmaw kyndiang ia ki por ba ki briew ki dang ia tong dohkha da ka khoh. Iwahduid iba tuid i noh na ki kynjang ba pynlong ia ka khsaid bad ban ȉatuid lang bad ka wah Umkhrah lyngba ka Demseiǹȉong, Polo bad lynter ha shuwa ba kanȉashem lang bad ka wah Umȉam.

Ka dur jong ka wah Umngot kaba khuid khlir khlir ka dei na ka bynta ki nongjngoh pyrthei. Lada katno katne snem mynshuwa yn don ba ȉathuhkhana ia ngi ba kane ka dur ne ka jaka kan khring ia ki nongshang pyrthei, ngin jin da la rkhie. Balei ba ki briew kin wan shitom shaduh shane ban wan peit ia kane ka wah? Ka por ka la kylla bad ka wah Umkhrah mynta ka la kylla long ka nala, ym dei shuh ka wahduid kaba khuid khlir khlir jong ka mynnor. Hato ngi lah ban ȉohi biang ia ka jingkhuid bad jingitynnad jong ka? Ngam lah ban tip. Hynrei ngidonka jingkitkhlieh kaba khraw ban ȉada ia kiwei pat ki wah ne ki tyllong um ba kin ym kylla kum ka wah Umkhrah. Kane ka pynphai khmat ia ngi sha ka wah Myntdu kaba kie sawdong ka shnong Jowai.

Mynshem taȉew nga la synran ia ki katto katne ngut ki paralok sha kajingȉalang kaba long ha Thadlaskeiǹ bad ȉashemlang bad kiwei pat ki nongshong shnong jong ka shnong Jowai. Kane ka kynhun ka kynthup ia ki heh sorkar kiba la shongthait, ki riewtreimon sngewbha bad katto katne kiba dei ki riewpawkhmat.kum i bah H.H Mohrmen, ki ȉadonlang ha kata kajingȉalang. Nalor kiwei, u don sa uwei pat u rangbah uba nga la ju ȉohsngew bad bna ia ka kyrteng jong u, tangba ngam pat ju ȉakynduh markhmat bad uta u dei u KhrooLamsalanki Pariat. Une u dei u nongȉakhih ban ȉada ia ka mariang bad u long ruh u President jong ka Khooid Ya Ka Wah Myntdu (KYM). Kane ka seng ka la ujor ruh hakhmat ka National Green Tribunal ha kaba u la kynnoh ba ka surok PWD kabashnathymmai jong ka Sorkar Meghalaya ka ktah jur ia ka wah Myntdu bad ia ki jingim kiba don hapoh jong ka. Ngi ȉaleit khnang sha kane ka jingȉalang ban sngewthuh shai ia kane ka jingeh ba ki pynpaw namar ka long ruh shi bynta jong ka jingthwet jingtip jong ngi. Ia kane ka jingȉalang la pynlong da u samla pule, uba u mama jong u, u dei u nonghikai college ba la shongthait bad u ȉadon lang bad ngi ha ka jingȉalang.

U Khroo Lamsalanki Pariat u la ȉathuh ia kiba wan sha ka jingȉalang shaphang ka mukutduma kaba don ha NGT. Na ka jingȉathuh jong u lah ban sngewthuh shai ba ka wah Myntdu ka don hapdeng ka jingma bad kane kam dei ka khubor kaba sngewtynnad ia ki nongshong shnong ka shnong Jowai kiba shaniah ia ka umbam umdih jong ki na kane ka wah. U la bteng shuh shuh ban ȉathuh ia ka jingkordor jong kane ka wah ha kaba ȉadei bad ka jingngeit niam ne ka jinglong kyntang jong ka. Kumta kane ka wah kam dei tang ka tyllong umbam umdih, pynban ki blei ba ki nongshong shnong ki dang nguh dang dem haduh mynta mynne ki don ka jingȉadei kaba jan bad ka shnong Jowai bad ki shnong ba marjan. Kiwei ki nongkren ruh ki la ban jur halor ka jingkordor jong ka wah Myntdu bad kumno ba ki la pyrshang ban pynim pat ia ka ha kine ki phew snem kiba la leit noh bad ka KYM ka dei ka kynhun kaba dang trei borbah haduh mynta. Pynban ki jingpyrshang ban pynim pat ia ka wah Myntdu ki la ȉakynduh mawsiang namar ka jingroi jong ka sor Jowai ha ka jingbun briew bad kiwei. Nalor nangta, ka jingpynkheiǹ ia ki aiǹ ba la thaw da ka sorkar ka pynlong ia kata ka jingȉakhun ban pynbha pat ia ka wah kaba jwat. U Khroo u la pynbeit bad ȉalam ia ngi sha rud ka wah khnang ba ngin sakhi ia ka jingma kaba ap ia ka wah.

Nyngkong ngi la leit jngoh ia ka khsaid Tyrchi kaba don ha ka shnong Khliehtyrchi. Ka wahduid kaba pynlong ia kane ka kshaid ka dei ka shnat wah kaba tuid shapoh ka wah Myntdu bad ka ȉasnoh bad ka wah Myntdu ha ka shnong Pynthor Neiǹ. Ka Pynthor Neiǹ la tip ia ka kum ka shang jingbam jong ka shnong Jowai. Haba ngi ȉeng najrong, lah ban ȉohi ia ka pyntha kba kaba ȉar bad kaba kup da ka rong jyrngam, kaba pynpaw ia ka jingsdang jong ka aȉom synrai hashuwa ba kine ki hali kin kylla rong ksiar. Katno ka jingithiang jong kita ki pyntha bad ka dur kaba ngam pat ju ȉohi ha ka jingim jong nga. Ka wah Myntdu bad kiwei ki shnat wah ki bsa um sha kine ki hali bad nangta kan kie pyllun ia ka shnong Jowai ha shuwa ba kan tuid shaphang shathie bad ȉasnoh lang bad kiwei ki shnat wah kiba bun bad nangta ban ȉatuid lang haduh ba kin da theh ȉalade ha ki them jong ka Sylhet ne Shella-Hat. U Khroo u la kdew ruh ia ka shnong Mihmyntdu kaba don sha shilliang jong kita ki pyntha kiba ithiang. Ka tyllong jong ka wah Myntdu ka mih napdeng khlaw kaba don ha Mihmyntdu bad la ȉathuh ba tang ki kur kiba don ka jingȉadei bad kane ka khlaw ki bit ban leit sha ka tyllong um jong ka wah Myntdu. U Khroo u la ȉathuhkhana ruh ba ki ryngkew ki basa kiba im ha kata ka khlaw kim shah ban pynȉakhlad ia kane ka khlaw bad kine ki dei ki khana kiba ktik ia ki jingmut jingpyrkhat. Ki khana ki pynpaw ruh ba ki nongshong shnong ki ǹiewkor haduh katta katta ia ka wah Myntdu.

Nangta pat, ki la ȉalam ia ngi sha ka shnong Jowai bad kdew kumno ki briew ki pynkheiǹ ia ki hukum jong ka NGT ban ym shna ȉing ne tei jingtei hapoh 50 meter na ka wah. U Khroo u la pyni ia ngi ia ki artylli ki ȉing kiba la tei harud ka wah Myntdu kaba long pyrshah ia ki kyndon aiǹ jong ka NGT. Ki la ȉalam ruh ia ngi sha ka jaka kaba ki shna ia ka surok bypass bathymmai bad dei halor kane ka bynta ba ki la ujor da ka mukutduma ha ka NGT. Kane ka surok ka dei ka surok kaba ȉaid narud ka shnong Jowai sha Dawki. Kane ka surok bypass kam dei kaba jrong bad ka jingduna jong ki kali kiba ȉaid na kane ka surok ka pynpaw pynban ba ka jingshna ia kane ka surok kam phoida ei ei. Hynrei kaei kaba mih na ka jingshna ia kane ka surok thymmai ka long ba ki maw, ki shyȉap bad khyndew kiba mih na kaba pom ia ki lum ki la tuid bad lang lut harud ka wah Myntdu. Ki maw thup bad ki shyȉap kiba lang harud ka wah ki la pynkhim ia ka lynti ȉaid jong ka wah. Ki maw kiba shong kynrong ha lum bad harud lynti ki long ka jingma ia ka leit ka wan bad ka ȉaid ka ȉeng lyngba kane ka surok.

Katba ngi dang ȉakhmih ia ka jingktah jong ka jingtih surok bathymmai ia ka wah, kyndit kynsan kawei ka kali ka la sangeh hangta bad napoh kata ka kali la mih uwei u briew bad u nongbud jong u, uba la kieng atiar. Nga ngam ithuh ia uta u briew, hynrei i kumba u ithuh ia baroh kiba don hangta bad u la khublei kti ia ki bad kohnguh khlieh de ia nga. Nga ruh nga la kohnguh khlieh lem bad ha ka jingshaȉong u dei uei uto u briew? Ynda ngi la wanphai sha Shillong la ȉathuh ia ngi ba uto u briew u dei u Ngaitlang Dhar, u MLA ba rim jong ka Umroi bad u dei ruh uba pyntrei ia kane ka surok. Ka dei shisha ka jingjia kaba phylla.

U Khroo u kyntu ia ngi ba ngi dei ban leit jngoh ia ka jaka pynlang umbam kaba don hapoh ka shnong Jowai bad nangta ngi lah ban ȉohi sa kawei pat ka phang jong ka wah Myntdu. Ki la pyni ia ngi ia ka jaka pump um bad ka jaka kaba ki pynkhuid ia ka umbam kaba la ring na ka wah ha shuwa ban pynpoi sha ki ȉing briew hapoh ka shnong Jowai. U Khroo u ȉai ban ia kane kawei ba ki ophisar jong ka tnat sam umbam ki ong ha u ba ka um ka sngur tangba kam dei kaba khuid.

Dang shen ka Sorkar Jylla Meghalaya ka la pynbna ban pynitynnat ia ka khmat jong ka Wah Umkhrah bad ban pynkylla ia ka kum ka jaka jngoh kai. Ka jinglut kaba la mang na ka bynta kane ka project ka long hapdeng 39 bad 49 klur tyngka. U Khroo bad kiwei ki la kynthoh ba tang mar shiteng na kaba mang na ka bynta ka wah Umkhrah la lah ban pynim pat ia ka wah Myntdu namar ba ka wah Myntdu kam pat jur ka jingjot. Shisien pyrkhat ka sngewbiang kata ka jingong, tangba ki don kiei kiei kiba ngim shemphang. Ha u October 2024, ka Sorkar MDA ba la lam khmat da ka NPP, ka la ujor ejahar pyrshah ia ki phra ngut ki briew, kaba kynthup ia u Chief Engineer jong ka PWD (NH) halor ka jingkynnoh ba ki donkti ha ka jingpyndonkam bakla ia ka pisa kaba la kot haduh ₹2,366.77 klur tyngka ha ka jingpyntrei ia ka surok Shillong-Nongstoin-Rongjeng-Tura ha ka por jong ka jinglong Chief Minister u Dr. Mukul Sangma. Ha shuwa jong kata ha ka snem 2023, ka seng Congress ka la kynthoh bad thoh shi phew tylli ki kam bamsap pyrshah ia ka Sorkar MDA bad ka la kynnoh bad ha kine ki san snem ka Sorkar MDA ka la pyndonkam bakla da ki spah klur tyngka. Lada ka seng Congress kan wan phai biang ha ka bor khlem pep kin sa mudui kylla pyrshah ia ki kam bamsap jong ka Sorkar MDA kumba ki la kynnoh. Na kine ki jingjia ngi lah ban shemphang ia kane kawei ba ka jingthmu ka long ai ba ka wah Myntdu kan nang jot bad nangta ka Sorkar kan sa thaw ki project ban pynbha. Ki ban ȉoh jingmyntoi na ki kam pynitynnat ia ka wah Myntdu kin dei ki contractor kiba don ka jingȉadei kaba jan bad ki nongsynshar.

Hadien ba la wai ki kam baroh, ngi la ai khublei ia u Khroo bad leit buh ia u bah Mohrhmen sha ȉing bad ngi la wan phai noh sha Shillong. Ka dur kaba neh sah ha ka jingmut jingpyrkhat jong nga ka long ba nga ȉohi ia ki katto katne ngut ki samla ryngkat bad ki ryngwiang khwai kiba ȉaid lynti ban leit khwai sha wah Myntdu, Kane ka pynkynmaw ia nga ia ki por jong ka jinglong khynnah kumno ba ngi shait leit jngi sha wah Umkhrah man la ka sngi sait jaiǹ.

(Kane ka jingthoh ka dei ka jingsngew jong u nongthoh shimet)

Dr Bhogotram Mawroh

Research Consultant, WATCON

Bhogotram@watcon.org